Close
به عنوان یک متخصص طب سنتی ایرانی که بر پایه کتاب ارزشمند قانون فی الطب ابن سینا (جلد دوم، طبع بیروت، صفحات ۴۱۶-۴۱۷) کار میکند، به بررسی نقش تغذیه در درمان نزله و پاکسازی مجاری تنفسی میپردازم. نزله در این مکتب، به ریزش رطوبتهای اضافی از مغز به سمت حلق و سینه گفته میشود که اغلب با زکام همراه است و میتواند باعث گرفتگی مجاری تنفسی، خلط پشت حلق و تنگی نفس شود. ابن سینا تغذیه را محور اصلی درمان میداند، زیرا با انتخاب غذاهای مناسب میتوان اخلاط بدن را متعادل کرد و بلغم اضافی را دفع نمود. در این مقاله، علل تغذیهای نزله، نقش غذاها در بهبود آن و روشهای تغذیهای برای پاکسازی مجاری تنفسی را با زبانی روانتر و ارجاع به متن قانون بررسی میکنم.
ابن سینا در قانون، نزله را نتیجه تجمع رطوبتهای اضافی در مغز میداند که به سمت حلق یا سینه ریزش میکند. یکی از عوامل اصلی، پرخوری است؛ حکیم میفرماید: «و ترک الامتلاء من الطعام و الشراب»، یعنی باید از پر کردن شکم با غذا و نوشیدنی پرهیز کرد. او تأکید میکند: «المبتلی بالزکام و النزلة، یجب أن لا یبیت ممتلئ البطن طعاماً، فیمتلئ رأسه»، یعنی بیمار نباید با شکم پر به رختخواب برود، چون این کار رطوبت را به سر میرساند و نزله را بدتر میکند.
مصرف آب یخ نیز مشکلساز است؛ ابن سینا میگوید: «و یقل شرب ماء الثلج»، یعنی نوشیدن آب سرد باید کم شود، زیرا بلغم سرد را افزایش میدهد و مجاری تنفسی را مسدود میکند. خوابیدن در روز، نخوردن به موقع و نادیده گرفتن گرسنگی و تشنگی هم از عوامل دیگر است؛ حکیم توصیه میکند: «و لا ینام نهاراً، و یعطش، و یجوع»، یعنی بیمار باید از خواب روز پرهیز کند و گرسنگی و تشنگی را تحمل کند تا رطوبتها دفع شوند. این عوامل تغذیهای، بهویژه در نزله سرد، با غلیظ کردن بلغم، علائمی مانند خلط پشت حلق و تنگی نفس را تشدید میکنند. در نزله گرم، مصرف غذاهای نامناسب مانند غذاهای تند بدون تعادل نیز میتواند التهاب را بیشتر کند.
ابن سینا در قانون، تغذیه را پایه درمان نزله میداند و تأکید دارد که رژیم غذایی باید با نوع نزله (سرد یا گرم) هماهنگ باشد. او میفرماید: «و یجوع، و یعطش، و یسهر ما أمکن، فهو أصل العلاج»، یعنی گرسنگی، تشنگی و بیداری شبانه اصل درمان است، زیرا این روشها رطوبتهای اضافی را کاهش میدهند. برای تقویت بدن، حکیم پیشنهاد میدهد: «إن أردنا التقویة، فبماء الشعیر و السویق»، یعنی آب جو و سویق (آرد برشته) که غذاهایی سبک و مقویاند و به پاکسازی مجاری کمک میکنند.
در نزله سرد، غذاهای گرم و خشک توصیه میشود؛ ابن سینا میگوید: «و المیل بالأغذیة إلى ما لطف، و خف، و سخن، و جفف مع تلیین منه للصدر»، یعنی باید به سمت غذاهای لطیف، سبک، گرم و خشک رفت که سینه را نرم کنند. این غذاها بلغم را رقیق کرده و از مجاری تنفسی دفع میکنند. در نزله گرم، حکیم به غذاهای سرد و مرطوب اشاره دارد: «المیل أغذیة إلى ما خص، و برد و رطب»، یعنی غذاهای خاص، سرد و مرطوب برای کاهش التهاب.
شربتها نقش مهمی دارند؛ حکیم از «شراب الخشخاش الساذج» (شربت ساده خشخاش) برای کمک به خواب در ابتدای بیماری نام میبرد، اما هشدار میدهد که پس از نضج (پختن اخلاط)، این شربت مناسب نیست، زیرا ممکن است خلط را در سینه نگه دارد. او میافزاید: «شرب الماء الحار نافع فی النوازل بنضجها»، یعنی نوشیدن آب گرم به پختن اخلاط و دفع آنها از مجاری تنفسی کمک میکند.
ابن سینا رژیم غذایی را بر اساس نوع نزله تنظیم میکند. برای نزله گرم، او توصیه میکند: «تناول ماء الشعیر بالبنفسج المربى، و ماء الرمان الحلو»، یعنی آب جو با بنفشه مربایی و آب انار شیرین. همچنین، سوپهای تهیهشده از نشاسته، آرد جو و باقلا با شیر تازه (در صورت نبود تب) مناسب است. این غذاها سرد و نرمکنندهاند و خلط را رقیق میکنند.
برای قطع ریزش خلط، ابن سینا غرغره با آب سرد، گلاب، آب عدس، آب گشنیز، آب پوست خشخاش یا آب انار را پیشنهاد میدهد. شربتهایی مانند شراب خشخاش گرم، شراب کلم یا شراب خشخاش برای نزله سرد مناسباند. حکیم به حب السفرجل (دانه به) اشاره میکند که خلط را غلیظ کرده و خروج آن را آسان میکند.
برای پاکسازی کلی، حکیم پیشنهاد میکند: «و یقل الأکل و الشرب من الماء، و یهجره أصلاً یوماً و لیلة»، یعنی کاهش خوردن و نوشیدن آب برای یک روز و شب تا علائم برطرف شود. تنقیه با آب جو نیز به دفع رطوبتها کمک میکند.
نزله، که با گرفتگی مجاری تنفسی، خلط پشت حلق و تنگی نفس همراه است، در دیدگاه ابن سینا با تغذیه مناسب قابل درمان است. پرهیز از پرخوری، کاهش آب سرد، مصرف آب گرم، سوپهای سبک و شربتهای گیاهی مانند خشخاش، بلغم را دفع کرده و مجاری را پاکسازی میکند. این روشها، با توجه به نوع سرد یا گرم نزله، تعادل بدن را بازمیگرداند. اگر علائم ادامه یافت، مشورت با پزشک ضروری است.
دعوت به اقدام: برای یادگیری دقیقتر درمان نزله و زکام با روشهای تغذیهای طب سنتی ایرانی، در دوره تخصصی «مدیریت نزله و زکام» ثبتنام کنید و با دانش حکما، سلامتی خود را تقویت کنید! اطلاعات بیشتر در وبسایت ما: [لینک دوره].
